De – kennelijke – wetenschappelijke fraude van de Tilburgse hoogleraar sociale psychologie Diederik Stapel is geen op zichzelf staand incident. Er is wel meer mis in de wetenschappelijke wereld, zegt de Groninger psycholoog Maarten Derksen.
“Wetenschappelijke fraude klinkt heel sensationeel. Ik zou het erg jammer vinden als deze zaak wordt afgedaan als een uitzondering. We kunnen niet collectief onze handen schoon wassen, er zijn wel meer dingen die fout zijn.”
Derksen is universitair docent theorie en geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij doceert ook wetenschappelijke ethiek aan zijn studenten. De psycholoog somt probleemloos voorbeelden op van praktijken in de wetenschap die misschien minder erg zijn dan het compleet verzinnen van data, maar toch laakbaar kunnen worden genoemd. Zoals:
Ghostwriting: komt in de biomedische wetenschap veelvuldig voor. Het raamwerk voor een artikel wordt geschreven door een externe expert, die niet zelden werkt bij een farmaceutisch bedrijf dat belang heeft bij de voorgenomen publicatie. ‘Onafhankelijke’ wetenschappers zetten vervolgens hun namen boven het stuk.
Fishing: het lukraak, ongericht zoeken in databestanden naar gegevens. En als er wat interessants opduikt, dit dan presenteren als een doelbewust uitgevoerd onderzoek.
Knijpen en kneden: gegevens uit datasets zolang bewerken en aanpassen totdat er ‘iets significants’ uitrolt.
Strategisch publiceren: een mooi onderzoek opknippen in meerdere hapklare publicatiebrokjes en deze dan in verschillende wetenschappelijke bladen publiceren om zoveel mogelijk publicaties te scoren.
Name dropping: vaak staan er tussen de auteursnamen boven artikelen namen van wetenschappers die niets of bijna niets aan het artikel hebben bijgedragen. Vooral hoogleraren willen graag als mede-auteur worden opgevoerd. Dat scheelt weer in de publicatielijst.
Het eenzijdig leunen op onderzoek bij een geselecteerde groep proefpersonen. Derksen: “We hebben onlangs zelf zo’n discussie gehad. Proefpersonen zijn maar wat vaak eerstejaars studenten, uit Westerse landen, blanke middenklassers. Maar kun je daarop conclusies baseren? Dit zijn zaken die diep in het systeem zitten.”